Khi vào địa phận của Việt Nam, sông Mekong chia làm hai nhánh lớn: Sông Tiền và sông Hậu. Được sự giúp đỡ của Quỹ Quốc tế bảo vệ thiên nhiên (WWF) Việt Nam, chúng tôi đã thực hiện cuộc khảo sát sông Mekong, trên dòng sông Tiền, đi ngược từ cửa biển lên đến đầu nguồn thuộc địa phận Việt Nam. Cuộc khảo sát bằng tàu thuỷ đi trên sông Tiền, tiếp xúc với cư dân dọc bên sông, chứng kiến sự đổi thay của dòng sông, đã gợi mở nhiều thông tin thú vị.

Sông Tiền một dải…

Sông Tiền chảy qua các tỉnh: Đồng Tháp, An Giang, Tiền Giang, Vĩnh Long, Bến Tre và Trà Vinh. Đến địa phận huyện Cai Lậy (Tiền Giang), sông có bốn phân lưu đổ ra biển Đông, qua 6 cửa sông chính: Cửa Tiểu và cửa Đại là hai cửa của sông Mỹ Tho, chảy qua Mỹ Tho, Gò Công; cửa Ba Lai của sông Ba Lai, chảy qua phía bắc Bến Tre; cửa Hàm Luông, phía nam Bến Tre, thuộc về sông Hàm Luông; cửa Cổ Chiên và cửa Cung Hầu của sông Cổ Chiên, chảy qua thị xã Trà Vinh.

Trong các cửa của sông Tiền thì cửa Hàm Luông là cửa chính. Chúng tôi đến Khu bảo tồn Thạnh Phú (tỉnh Bến Tre) ở cửa sông Hàm Luông. Đây là khu bảo tồn rộng 2.584ha, tiếp giáp với biển. Anh Võ Văn Thành, Trưởng tiểu khu 15 Khu bảo tồn Thạnh Phú cho biết, rừng tự nhiên ở đây chủ yếu là cây mắm, cây bần. Trước đây, rừng bị tàn phá nhiều. Năm 1990 đã tiến hành trồng lại rừng, chủ yếu là cây đước. Việc khoán giữ rừng kết hợp với nuôi tôm đã phát huy tác dụng. Dọc bờ biển dài 10km của khu bảo tồn đã được cây rừng bao phủ. Tính đến nay, khu bảo tồn đã trồng được 1.049ha rừng. Từ cửa sông Hàm Luông, chúng tôi ngược sông Tiền, một bên là huyện Thạnh Phú và bên kia là huyện Ba Tri. Hai bên bờ sông Hàm Luông bát ngát những rặng dừa và vườn cây trái sum suê. Thiên nhiên đã ưu đãi cho Nam Bộ lượng nước dồi dào và nguồn phù sa màu mỡ.

Chúng tôi ghé thăm huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre. Ông Lê Phước Toàn, Phó Chủ tịch UBND huyện Chợ Lách cho biết: Chợ Lách nổi tiếng về trái cây với sầu riêng, măng cụt, chôm chôm, bưởi, xoài… Tuy nhiên, ở Chợ Lách có đặc sản là con ốc gạo. Ốc gạo ở Chợ Lách khá to, nhưng sạch, ăn rất ngon. Ốc gạo sinh sống ở giữa sông, cách bờ 50m. Con ốc gạo mỗi năm khai thác một lần, chỉ kéo dài 2,5 tháng, sản lượng khai thác một năm 12 tấn, giá bán 15.000 đồng/kg. Cùng với trái cây, con ốc gạo ở Chợ Lách đã nổi tiếng khắp miền lục tỉnh.

Qua Chợ Lách, sông Hàm Luông đã nhập vào “sông mẹ” - sông Tiền, lòng sông rộng mênh mông. Phía bờ bắc là tỉnh Tiền Giang với Khu công nghiệp Mỹ Tho 80ha, soi bóng xuống dòng sông. Phía bờ nam là tỉnh Vĩnh Long, sau khi cầu Mỹ Thuận hoàn thành thì các khu công nghiệp dọc bờ sông cũng nhanh chóng mọc lên. Đường thuỷ là lợi thế ở đồng bằng sông Cửu Long mà sông Tiền là trục giao thông chính. Ngay từ khi thực dân Pháp xâm chiếm Nam Kỳ, họ đã khai thác tuyến đường thuỷ Sài Gòn - Nam Vang, tàu hơi nước của họ đã đi ngang Mỹ Tho, Sa Đéc để đến Campuchia. Cả xứ Nam Kỳ hồi ấy chủ yếu đi lại bằng đường thuỷ. Bây giờ, đường bộ đã được xây dựng thông suốt, nhưng đường thuỷ vẫn là con đường chính trong giao thương.


Đến tỉnh Đồng Tháp, thuyền của chúng tôi rẽ vào sông Sa Đéc- là một nhánh của sông Tiền. Sa Đéc là một thị xã cổ ở Tây Nam Bộ, còn lưu giữ những kiến trúc xưa thời Pháp. Sa Đéc nổi tiếng với làng hoa, vào dịp Tết hàng năm, nơi đây cung cấp hoa tươi cho cả Nam Bộ, nguồn hoa dồi dào cung cấp cho Tp. Hồ Chí Minh mỗi độ xuân về. Từ Sa Đéc, chúng tôi ngược sông Tiền 27 km, đến với thành phố Cao Lãnh. Hai bên bờ sông, đặc biệt là bờ bắc, san sát các làng nuôi cá lồng trên sông. Ông Nguyễn Văn Mẹo ở xã Bình Thạnh, huyện Cao Lãnh, Đồng Tháp cho biết: ông nuôi cá lồng trên sông đã 10 năm nay, nuôi cá điêu hồng, có 17 lồng nuôi, 5 tháng thu hoạch một lần, đạt sản lượng 190 tấn cá. Cá điêu hồng đạt hiệu quả kinh tế cao, giá hiện nay là 29.000 đồng/kg. Xung quanh làng có hơn 10 hộ cùng nuôi các loại cá điêu hồng, cá he. Ông Đặng Ngọc Lợi, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp - PTNT Đồng Tháp cho biết: Nuôi cá trên sông Tiền là nguồn lợi lớn của người dân Đồng Tháp. Trước đây, dân nuôi cá tra nhưng nuôi cá tra trên sông bị dịch bệnh nên vài năm nay đã chuyển sang nuôi cá điêu hồng, dùng tiêu thụ nội địa.

Trăn trở trên dòng Mekong

Sông Mekong đã không còn bình lặng. Với những tác động của các quốc gia vùng thượng nguồn, kết hợp với biến đổi khí hậu làm nước biển dâng đã tác động đến dòng chảy và địa hình ven sông. Những tác động của con người cũng đang gây ra nguy cơ cho dòng sông này.

Ở cửa sông Hàm Luông, anh Võ Văn Thành, Khu bảo tồn Thạnh Phú cho biết: Năm 2010 đến nay, bờ biển đã bị xói lở 100m. Bờ biển khu bảo tồn dài 10 km, tính ra trong khoảng 15 năm trở lại đây thì bờ biển đã bị xói lở vào 1 km. Không những thế, năm ngoái và năm nay, con nghêu nuôi đã bị chết hàng loạt. Chưa có kết luận về việc nghêu chết, nhưng theo đánh giá của những bậc cao niên, lý do nghêu chết là vì độ mặn trong nước biển tăng cao. Bến Tre là tỉnh có diện tích nuôi nghêu lớn nhất khu vực đồng bằng sông Cửu Long, với trên 3.000ha. Ông Võ Đình Linh, Giám đốc Trung tâm giống thuỷ sản Bến Tre thông tin: trước việc nghêu chết hàng loạt vừa qua, từ tháng 10 - 2010 Bến Tre đã cho nghêu nuôi đẻ nhân tạo và 15 triệu con nghêu giống nhân tạo đầu tiên đã được sản xuất, cung cấp cho các hộ nuôi nghêu.

Không chỉ nguồn lợi thuỷ sản nuôi trồng, nguồn lợi thuỷ sản thiên nhiên trên sông Tiền cũng ngày một cạn kiệt. Ở cửa sông Hàm Luông, vào những năm 1980, ngư dân câu được những con cá bông lau vài chục kg là chuyện thường, còn hiện nay chỉ câu được cá bông lau lớn nhất là 10kg. Các loài cá hô, cá tra dầu, cá trà sóc… đang có nguy cơ biến mất. Nguồn lợi con ốc gạo ở Chợ Lách cũng ngày một vơi dần. Trước đây, kéo một dãy cào 50m là thu được 20kg ốc, còn hiện nay một dãy cào chỉ thu được chưa đến 10kg ốc gạo. Đáng lo hơn, đã xuất hiện con vẹm bám vào ốc, làm ốc không di chuyển được nên bị chết. Theo các lão nông thì con vẹm xuất hiện do nước lợ đưa lên.

Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đã hiển hiện rõ ở sông Tiền. Trên Cù lao Đất (xã An Hiệp, huyện Ba Tri, Bến Tre) đã đo được hàng năm nước dâng lên 10 cm. Ở phường 3 và 4 thị xã Sa Đéc (Đồng Tháp) việc lở đất xảy ra thường xuyên, có nơi đã lở sâu vào hàng chục mét, dòng sông đã ngốn cả nhà dân. Bảng cảnh báo lở đất nằm nhan nhản ở bờ sông Tiền thuộc địa phận Sa Đéc.

Việc biến đổi dòng sông, ngoài yếu tố thiên nhiên, còn có nguyên nhân do con người. Khu công nghiệp Mỹ Tho 80 ha dọc bờ sông Tiền, theo kết quả quan trắc thì nước ở đoạn sông này đã bị nhiễm bẩn. Dọc bờ sông Tiền ở thị xã Sa Đéc cũng đã mọc lên các khu công nghiệp. Chúng tôi đặt câu hỏi: Xây dựng các khu công nghiệp ven sông Tiền thì địa phương có tính đến việc phải nghiêm ngặt trong xử lý chất thải, đảm bảo không gây ô nhiễm môi trường?. Ông Đặng Ngọc Lợi, Phó Giám đốc Sở NN - PTNT Đồng Tháp phân trần: Với lợi thế về đường thuỷ nên việc xây dựng các khu công nghiệp ven bờ sông là lựa chọn tốt nhất. Nếu xây dựng khu công nghiệp ở sâu trong đất liền thì khó thu hút đầu tư. Về xử lý chất thải thì chúng tôi phải “xiết” dần, chứ yêu cầu quá cao thì không thu hút được đầu tư. Như vậy có nghĩa là, nghịch lý giữa phát triển và bảo vệ môi trường vẫn chưa có câu trả lời rõ ràng, thoả đáng.

Hai ngày một đêm, chuyến đi ngược dòng Mekong - đoạn sông Tiền trên đất Việt dài gần 100km đã cho chúng tôi những cảm nhận quý giá. Sông Mekong, một báu vật mà thiên nhiên đã ban tặng cho người dân đồng bằng sông Cửu Long. Sông Mekong bao đời nay hiền hoà. Nhưng sông Mekong, trong lòng nó đang dậy sóng. Làm sao chúng ta khai thác được nguồn lợi từ sông Mekong, song vẫn bảo tồn được nó, thích ứng với những biến đổi của dòng sông và giảm thiểu được những tác động tiêu cực do con người gây ra? Có lẽ, những trăn trở đó cần phải biến thành hành động ngay, trước khi quá muộn…